ڪائنات جي
هن اڻ کٽ گوناگونيءَ ۾ انساني وجود هڪ اهڙو معمو آهي، جنهن کي سلجهائڻ جي ڪوشش ۾
صدين جو فلسفو، منطق ۽ تصوف پگهرجي چڪو آهي. انسان جي هن ڌرتيءَ تي آمد، سندس
اڪيلائي ۽ بيوسي ڪي اهڙا موضوع ناهن جيڪي رڳو ڪنهن اداس شام جو حصو هجن، پر اهي
بنيادي سٽون آهن جن تي انساني شعور جي عمارت بيٺل آهي.
فرينچ
فلسفي البيئر ڪاميو چيو هو تہ، ”ڪائنات خاموش آهي ۽ انسان سوالي آهي، ان خاموشي
۽ سوال جي وچ واري خال جو نالو ئي 'بي معنيٰ'(Absurdity) آهي.“
انسان هن جهان ۾ هڪ اهڙو مسافر آهي جنهن کي سفر تي روانو ڪرڻ وقت منزل تہ ٺهيو، پر رستي جو نقشو بہ نہ
ڏنو ويو. هيءَ آمد هڪ ”وجودي جبر“ آهي. اسان کي جڏهن شعور جي اک کلي ٿي، تہ اسان پاڻ کي هڪ هلندڙ تماشگاه ۾ بيٺل ڏسون ٿا،
جتي اسان جو ڪو بہ ڪردار
اسان جي مرضيءَ سان ناهي لکيو ويو.
اها بيوسي
ئي تہ آهي جو انسان جنهن مٽيءَ مان جڙيو آهي، ان
مٽيءَ تي پنهنجي حاڪميت جا نقش ٿو ڇڏڻ چاهي، پر وقت جي هڪ لهر سڀ ڪجهہ ميساري ڇڏي ٿي. انسان جو الميو اهو ناهي تہ هو فاني آهي، پر الميو اهو آهي تہ هو پنهنجي فاني هجڻ جي شعور سان گڏ جيئڻ تي
مجبور آهي.
انساني
اڪيلائيءَ کي اڪثر نفسياتي اصطلاحن ۾ پرکيو ويندو آهي، پر فڪري طور تي اڪيلائي
انسان جي اها کٽي آهي جتي هو سچ سان روبرو ٿئي ٿو. اسان هجومن ۾ بہ اڪيلا آهيون، ڇاڪاڻ تہ هر انسان جو ڏک، سندس موت جو خوف ۽ سندس وجود
جو احساس هڪ مڪمل انفرادي تجربو آهي.
”اسان سڀ هڪ
ٻئي جي ويجهو تہ ٿي سگهون ٿا، پر هڪ
ٻئي جي اندر داخل نٿا ٿي سگهون.“
اها
اڪيلائي ئي تہ آهي جيڪا انسان کي
تخليق جي ويجهو ڪري ٿي. جيڪڏهن انسان مڪمل هجي ها، جيڪڏهن هو اڪيلو نہ هجي ها، تہ
شايد فن، شاعري، موسيقي ۽ فلسفو ڪڏهن بہ
جنم نہ وٺن ها. اڪيلائي دراصل اسان جي ان وڃايل گهر
جي ڳولا آهي، جتان اسان کي تڙيو ويو هو.
هن جهان ۾
انسانن جي ذهني اوسر مختلف سطحن تي ٿئي ٿي، جن کي اسين ٽن وڏن فڪري دائرن ۾ ورڇي
سگهون ٿا:
سطحي ذهن(The
Mundane Mind) : اهي جيڪي
رڳو بقا جي جنگ وڙهن ٿا. انهن لاءِ زندگي رڳو پيٽ ڀرڻ ۽ نسل وڌائڻ جو نالو آهي.
اهي ڪائنات جي اسرارن کان بي خبر آهن.
باغي ذهن(The
Rebel Mind) : اهي ذهن
جيڪي بيوسيءَ کي چئلينج ڪن ٿا. اهي سائنس، فن ۽ فلسفي ذريعي فطرت جي جبر کي مڃڻ
کان انڪار ڪن ٿا. اهي اڪثر درد جي گهرائيءَ ۾ رهن ٿا.
عارفانہ ذهن(The Mystical Mind) : اهي جيڪي
بيوسيءَ کي ئي پنهنجي بقا جو رستو سمجهن ٿا. اهي ”پاڻ“ کي ميساري ”ڪُل“ ۾ سمائجي
وڃڻ جو فلسفو رکندڙ آهن. انهن لاءِ اڪيلائي اڪيلائي ناهي، پر سچ جي گواهي آهي.
اسان ڇو
آيا آهيون؟
سوال اڃان بہ قائم آهي تہ
آخر هي سڀ ڇو آهي؟ شايد انسان ڪائنات جي اها ”اک“ آهي جنهن ذريعي ڪائنات پاڻ کي
ڏسڻ ٿي چاهي. اسان کانسواءِ هي ستارا، هي گليڪسيون ۽ هي سمنڊ رڳو هڪ انڌو ۽ ٻوڙو
مادو آهن. انسان جي موجودگي ئي هن ڪائنات کي معنيٰ عطا ڪري ٿي.
اسان جي
بيوسي دراصل فطرت جو هڪ شڪرانو آهي، جيڪو اسان کي ياد ڏياريندو رهي ٿو تہ اسان قدرت جا مالڪ نہ پر حصو آهيون. اسان جي اڪيلائي اها خاموشي
آهي، جنهن جي ڪک مان وڏا وڏا سچ جنم وٺن ٿا.
انسان هن
دنيا ۾ ڪنهن وڏي مقصد جي تلاش ۾ ناهي آيو، پر هو خود ئي هڪ مقصد آهي. اسان جي
اڪيلائي اسان جي طاقت آهي، ۽ اسان جي بيوسي اسان جي انسانيت جو سڀ کان وڏو ثبوت
آهي. اسان جي جاکوڙ اها هجڻ گهرجي تہ
اسين هن مختصر سفر ۾ ڪيئن پنهنجي وجود جي اڪيلائيءَ کي هڪ مڪمل معنيٰ ڏيئي سگهون
ٿا.
