دهشتگردي موجودہ دور جو هڪ انتهائي سنگين ۽ پيچيدہ مسئلو آهي، جيڪو نہ فقط رياستي نظام کي چئلينج ڪري ٿو، پر انساني
ذهن، ثقافت، تعليم، معيشت، ۽ مستقبل جي نسلن جي ترقيءَ کي بہ جهٽڪو ڏئي ٿو. جديد دنيا ۾ دهشتگردي صرف
بندوق، بارود ۽ هٿيارن تائين محدود نہ
رهي
آهي، پر اها هاڻي سوشل ميڊيا، فڪري پروپيگنڊا، نفسياتي اثراندازي، مذهبي تاويلن، معاشي
استحصال، نوجوانن جي مايوسين ۽ سياسي محرومن تي ٻڌل هڪ مڪمل ذهني جنگ بڻجي چڪي آهي.
دهشتگردن لاءِ
سڀ کان وڌيڪ اهم ۽ حساس هدف نوجوان نسل آهي. ڇوتہ
نوجوان
قومن جو مستقبل، معاشرن جو سرمايو، ۽ دنيا جي ترقيءَ جو اصل بنياد سمجهيا وڃن ٿا. جڏهن
ڪو معاشرو پنهنجي نوجوانن لاءِ مثبت دروازا بند ڪري ڇڏي ٿو، تعليم جا نظام بي اثر ٿي
وڃن ٿا، روزگار جا رستا محدود ٿي وڃن ٿا، ۽ انصاف جون واٽون رڪجي وڃن ٿيون، تڏهن مايوسي،
رنجش، بي چيني ۽ بي مقصد زندگي نوجوان جي دل ۽ دماغ ۾ وڌڻ لڳي ٿي. اهڙي صورتحال دهشتگرد
تنظيمن لاءِ ڀرتي ۽ ذهني ڪنٽرول جو بهترين موقعو پيدا ڪري ٿي.
دهشتگردي جي
نئين صورت ۽ نوجوان ذهن:
قديم دور جي
دهشتگردي گهڻو ڪري جسماني تشدد ۽ جغرافيائي قبضي تي ٻڌل هئي، پر 21هين صديءَ ۾ دهشتگردي
ذهني، نفسياتي ۽ آن لائين جنگ ۾ تبديل ٿي چڪي آهي. هاڻي هڪ نوجوان کي بم ٺاهڻ نہ سيکاريو وڃي ٿو، پر پهريان سندس سوچ تباه
ڪئي وڃي ٿي. ان لاءِ سوشل ميڊيا، بند ڪمرن ۾ بحث، سازشي نظرئا ۽ نفرت ڀريا جذبات تي
ٻڌل مواد استعمال ڪيو وڃي ٿو.
دهشتگرد تنظيمون
نوجوان کي ھيٺين اهم مرحلن تحت
متاثر ڪن ٿيون:
ذهني تياري، ناانصافي، نفرت، محرومي ۽ انتقام جي فڪر جو ٺهڻ. سڃاڻپ جو بحران نوجوان
پاڻ کي غير اهم، غير محفوظ ۽ غير باقدر سمجهڻ لڳي ٿو. مقصد
۽ انجام جو فريب دهشتگرد گروه کيس ڪو ديني،
قومي يا اخلاقي جواز ڏئي ٿو. هن طريقي سان
دهشتگردي صرف جسماني ڪارروائي ناهي رهندي، پر هڪ عقيدو، جذبو ۽ متبادل زندگي جي فلسفي
جي صورت اختيار ڪري وٺندي آهي.
نوجوانن جي
مايوسي جا بنيادي سبب:
نوجوان نسل
جي مايوسي هڪ ڏينهن ۾ پيدا نٿي ٿئي. اها ڪيترن سالن، نسلن ۽ پاليسين جي غلطيءَ جو نتيجو
ٿيندي آهي. اهم ترين سبب هيٺ ڏجن ٿا.
معاشي محرومي: گهڻن علائقن ۾ نوجوان اعليٰ تعليم لاءِ تڪليفون
سهن ٿا، پر روزگار نٿو ملي. سفارش، ڪرپشن ۽ ناانصافي سندن خواب ٽوڙي ڇڏين ٿا. جڏهن محنت
جو صلو نہ ملي غربت
ختم ٿيڻ بجاءِ وڌي، امير وڌيڪ امير
۽ غريب وڌيڪ غريب ٿين، آمدني جا ذريعا
محدود ٿين تہ
نوجوانن
۾ خطري واري ذهني خلا پيدا ٿي سگهي ٿو.
تعليمي نظام
جي ناڪامي: اسان جا گهڻا اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽيون رٽا سسٽم،
پراڻي نصاب، ۽ جذباتي تعليم تي هلي رهيا آهن. نتيجي ۾ نوجوان وٽ تنقيدي
سوچ پيدا نٿي ٿئي دليل ۽ تحقيق جي صلاحيت
گهٽجي وڃي ٿي، جذباتي فيصلا وڌن ٿا، جعلي تاريخ، نفرت ۽ تعصبات ذهنن ۾ داخل ٿين ٿا.
سماجي ۽ خانداني
دٻاءُ: جڏهن نوجوان کي گهر، پاڙي، تعليمي ادارن يا سماجي
نظام ۾ عزت، اعتماد ۽ سڃاڻپ نہ ملي ٿي، تڏهن
هو نفسياتي طور تي ڪمزور ٿي وڃي ٿو.
سياسي ناانصافي
۽ حڪومتي بي اعتباري: جتي ماڻهن کي
قانون برابر نہ ملي، اتي نوجوان
رياست کان ڀروسو وڃائي ويهندا آهن. دهشتگرد گروه اها نااعتمادي پنهنجو هٿيار بڻائين
ٿا.
دهشتگرد تنظيمون
نوجوان کي ڪيئن ورغلائن ٿيون: دهشتگرد تنظيمون
جديد دور ۾ بلڪل ڪاروباري ۽ مارڪيٽنگ جهڙو ماڊل استعمال ڪن ٿيون. انهن وٽ آن
لائين ٽيمون، نفسياتي ماهر، پروپيگنڊا ڊزائنر، مواد
ٺاهڻ وارا، مالي سهڪار ڪندڙ نيٽورڪ موجود
هوندو آهي۔
اهي نوجوانن
کي هيئن متاثر ڪن ٿيون: طريقو اثر سوشل
ميڊيا وڊيوز، فيڪ نيوز جذباتي ردعمل،
غصي ۽ نفرت ۾ اضافو، ديني/قومي جذباتي
نعري بازي، نوجوان
مقصد جي تلاش ۾ انهن پويان لڳي ٿو. مالي مدد جو
واعدو، غريب نوجوان لاءِ پرڪشش جال. گروهي سڃاڻپ نوجوان
پاڻ کي ٻاهرئين دنيا کان ڪٽيل سمجهي، گروه سان وفادار ٿي وڃي ٿو.
دهشتگردي جي
جديد فارمولا کي ڪيترائي ماهر Psychological Radicalization جو نالو ڏين
ٿا.
سماجي ۽ قومي
نقصان: جڏهن هڪ نوجوان دهشتگردي ڏانهن وڃي ٿو، تہ ان سان هڪ
مستقبل جو سائنسدان، استاد، ڊاڪٽر، ادبڪار يا ڪاروباري ضايع ٿي وڃي ٿو. قوم جي معيشت، امن ۽ ترقي تباه ٿئي ٿي، شعور جي جڳهہ
خوف
وٺي ٿو، نسلن جو اعتماد مجروح ٿئي ٿو، دهشتگردي قومن کان وسيلن کان وڌيڪ ذهن، تصور، خواب
۽ ترقيءَ جو حق ڇيني ٿي.
جديد دهشتگردي
جا اوزار ۽ طريقا: هاڻي جي دهشتگردي
اڳئين دور کان بلڪل مختلف آهي. ماضي ۾ دهشتگرد هٿيارن سان جبلن يا خيمن ۾ رهندا هئا،
پر جديد دهشتگردي ڊجيٽل، مالي، نفسياتي ۾ تبديل ٿي چڪي آهي.
جديد اوزارن جو استعمال: سوشل ميڊيا
پليٽفارمز Facebook، WhatsApp، TikTok، Telegram،X (Twitter) ۽
YouTube انتهاپسندي
جي فڪري مواد کي تمام تيزي سان وائرل ڪن ٿا. مختلف ميڊيا ٽيمون نوجوانن جا جذباتي نقطا
سڃاڻينديون آهن ۽ انهن تي ٻڌل پيغام ٺاهينديون آهن.
فيڪ نيوز ۽
سازشي نظرئا: گهڻا نوجوان جاچڻ ۽ تصديق
ڪرڻ کان سواءِ معلومات قبول ڪري وٺن ٿا. ”اسان
تي ظلم ٿيو“، ”اسان جي مذهب تي حملو ٿيو“، ”اسان
جي قوم خطري ۾ آهي“ جهڙيون ڳالهيون
نوجوان کي فوري طور تاثر هيٺ آڻين ٿيون. نفسياتي مينهن ڌوئڻ (Brainwashing) نوجوان کي ڌيرج
سان اهو يقين ڏياريو ويندو آهي تہ اصل سچ صرف
اسان وٽ آهي، باقي سڀ دنيا غلط، گمراه
يا دشمن آهي. قرباني ڏيو،
تاريخ جا هيرو ٿيو مالي نيٽ ورڪ
واضح شواهد
ڏيکارين ٿا تہ ڪيترائي دهشتگرد
گروه اسمگلنگ، منظم
ڏوه، منشيہ
واپار، غيرقانوني هٿيار، غيرقانوني
چندن جي ذريعي وڏي رقوم پيدا ڪن ٿا ۽ ان جو استعمال نوجوانن
جي ڀرتيءَ ۽ تربيت لاءِ ڪن ٿا.
دهشتگردي جو
نفسياتي جائزو: دهشتگردي جو اصل مقصد جسماني
نقصان نہ پر ذهني ۽ اجتماعي خوف پيدا ڪرڻ آهي.
خوف جو نتيجو: آزاديِ اظهار ۾ گهٽتائي، سماجي
بي اعتمادي، نسلن ۾ سختي، نفرت ۽ جارحاڻي
رويا، سماج جي اوسر جو عمل سست ٿيڻ.
نفسياتي طور
متاثر نوجوان ڪيترن مرحلن مان گذرن ٿا: نفسياتي مرحلو وضاحت
ذهني تڪرار ”مون کي ڇا ڪرڻ گهرجي؟ مون کي ڇو نظرانداز ڪيو ويو؟“ سڃاڻپ جي تلاش ”آئون ڪير آهيان؟ منهنجو مقصد ڇا آهي؟“ نفرت جو جنم ”جيڪي مون لاءِ
نظام ٺاهين ٿا، اهي ظالم آهن“ عمل جي جواز
سازي ”تشدد جائز آهي، ڇو تہ مقصد مقدس آهي“ اهو عمل گهڻو ڪري خاموش، پوشيدہ ۽ ڊگهي عرصي تائين هلي ٿو.
معاشي ۽ سياسي
نقصان: دهشتگردي رڳو جاني نقصان نٿي ڏئي، پر معيشت ۽ رياست
جي ڪمزور ٿيڻ جو وڏو سبب بڻجي ٿي. نقصان هن ريت ٿئي ٿو معاشي اثرات، سيڙپڪاري گهٽجي وڃي ٿي، سياحت تباه ٿئي ٿي، صنعتون لڏ پلاڻ ڪن ٿيون، روزگار جا موقعا گهٽجن ٿا، رياستي بجيٽ دفاع ۽ سيڪيورٽي تي خرچ ٿئي ٿي، تعليم
۽ صحت تي نہ سياسي اثرات
امن امان جون پاليسيون سخت ٿين ٿيون، فردي آزاديون محدود ٿين ٿيون، سياسي پولارائيزيشن وڌي ٿي، قومي وحدت متاثر ٿئي ٿي. نتيجو اهو نڪري ٿو تہ سماج سوچڻ، ترقي ڪرڻ ۽ تخليق ڪرڻ بدران صرف
جيئڻ ۽ بچڻ لاءِ وڙهندو رهي ٿو. نوجوانن جي بچاءَ ۽ حلن تي جامع رهنمائي دهشتگردي
جو مقابلو صرف فوج سان نٿو ٿي سگهي، نہ
ئي
اهو صرف قانون جو مسئلو آهي. اهو هڪ ذهني، معاشي، سياسي، تعليمي ۽ سماجي جنگ آهي، جنهن
جا حل گهڻ رخا هجڻ گهرجن.
تعليمي سڌارا: رٽا سسٽم ختم ڪري تنقيدي سوچ، تحقيق ۽ دليل کي مضبوط
ڪرڻ، امن، برداشت، گڏيل انساني اخلاقيات نصاب ۾ شامل
ڪرڻ، تاريخ ۽ مذهب کي نفرت بدران انسانيت جي نقطہ نظر سان پڙهائڻ.
نوجوانن لاءِ
معاشي موقعا: روزگار جي منصفانہ پاليسيون، نوجوانن
جي ڪاروباري اسڪيمون، اسٽارٽ اپ فنڊ، ڊجيٽل اقتصاديات، فري لانسنگ، اي ڪامرس، AI مهارتون. نفسياتي ۽ سماجي تحفظCounseling ۽
helpline نظام، راندين، فنون لطيفہ، تخليقي ڪلچرل جڳهن جي فراهمي، صحت مند بحث، اختلاف راءِ ۽ سوال جي آزادي. ميڊيا
۽ انٽرنيٽ ريگيوليشن، فيڪ نيوز جي
سڃاڻپ لاءِ تربيت.
آن لائين انتهاپسندي
روڪڻ لاءِ قانون: مثبت ميڊيا ۽ نوجوانن لاءِ
متبادل موادخاندان ۽ ڪميونٽي جو ڪردار، نوجوان
سان گفتگو، محبت، اعتماد، دٻاءُ بدران
رهنمائي، سٺو سماجي ماحول ۽ گڏيل ذميواري امن، ترقي ۽ نوجوانن
جي نئين سڃاڻپ
حقيقي امن رڳو
جنگ جي نہ هئڻ جو نالو ناهي پر تعليم جي روشني برابري
۽ انصاف آزاد سوچ اقتصادي استحڪام ثقافتي تنوع جي احترام، نوجوانن کي اهو سمجهائڻ ضروري آهي تہ سندن مستقبل تشدد ۾ نہ، پر تخليق ۽ مهارت ۾ آهي. دهشتگردي ۽ نوجوانن جي
مايوسي هڪٻئي سان ڳنڍيل سماجي حقيقتون آهن جتي تعليم
ڪمزور، معيشت غير منصفانہ، سياست
بي اعتبار، ميڊيا زهر آلود ۽
سماج بند ذهن هج اُتي نوجوان زندگيءَ بدران
موت، تعمير بدران تباهي، محبت بدران نفرت کي اپنائي سگهن ٿا۔
هن بحران مان
نڪرڻ جو واحد فلسفو آهي: نوجوان کي موقعو
ڏيو، نہ نفرت سوالن جي اجازت ڏيو، نہ سوچ تي پابندي تعليم کي آزاد ڪريو، نہ جذبات جي قيد ۾ ڏيو سماج کي انسانيت تي ٻيهر
ترتيب ڏيو.
