عام طور تي لفظ مزدور انهن ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي
جيڪي زمينن، ڪارخانن، بٺن، فيڪٽرين وغيرہ ۾ ڪم ڪندا آهن، گهرن، عمارتن، رستن ۽ ٻين
هنڌن تي تعميراتي ڪم ڪندڙ کي بہ مزدور سڏيندا آهن، جڏهن تہ ساڳئي ڪم ۾ ماهر معمار
۽ ڪاريگر وغيرہ سڏبا آهن. دنيا ۾ ڪو بہ طبقو يا شعبو اهڙو ناهي جنهن لاءِ اسلامي تعليمات
وقت جي ضرورتن مطابق اعتدال پسند رهنمائي فراهم نہ ڪن. مزدورن، ملازمن، ڀاڙي تي رکيل
شخصن ۽ ماتحتن بابت اسلامي تعليمات ۾ پڻ واضح هدايت موجود آهي. اسلام مزدورن کي، زندگي
جي هر شعبي جي ماڻهن وانگر، حق ڏنا آهن، جيئن تہ انهن کي انهن جي واجبات ادا ڪرڻ، انهن
جي اجرت ۽ محنت وقت تي ادا ڪرڻ، انهن سان انهن جي قابليت مطابق ڪم ڪرڻ، ڪم وٺڻ ۾ نرمي،
رحمدلي ۽ انسان دوستي ڪرڻ، وغيرہ شامل آهي. مزدورن سان سٺو سلوڪ ڪرڻ جي حوالي سان،
پياري نبي صلي الله عليہ وآلہ وسلم جن فرمايو مزدورن کان اهڙو ڪم نہ وٺو جيڪو انهن
جي طاقت کان ٻاهر هجي.
اڄ پهرين مئي تي، پوري دنيا ۾ ”مزدورن جو ڏينهن“ ملهايو وڃي.
هن ڏينهن تي شڪاگو جي مزدورن 1886ع ۾ 8 ڪلاڪ ڪم ڪرڻ جو حق گهريو، ۽ انهن مٿان گوليون
وسايون ويون. پر مزدور جو حق ڏيڻ وارو اصول 1400 سال اڳ قائم ڪيو ويو هو. جڏهن مڪي
جي وادي ۾ اسلام جي سرواڻ اعلان ڪيو تہ ”پورهيت الله جو دوست آهي.“ ائين اسلام محنت
جو پهريون منشور ڏنو پر دنيا کي مزدور کي ”انسان“ سمجهڻ ۾ 19 صديون لڳي ويون. اسلام
پهرين ڏينهن تي پورهيت کي ”عزت وارو“ قرار ڏنو. رسول الله صلي الله عليہ وآلہ وسلم
جن فرمايو ”مزدورن جي اجرت ان جي پگهر سڪڻ کان اڳ ادا ڪريو“ اڄ مزدورن جون، مهينن تائين
پگهارون روڪيون وينديون آهن. مزدور کان اجرت کان وڌيڪ ڪم وارو ظلم بہ عام آهي ايتري
تائين جو مزدور کي مجبور ڪيو ٿو وڃي تہ جيڪڏهن ڪم پورو نہ ڪندين تہ توکي نوڪريءَ تان
هٽايو ويندو پوءِ هو 8 ڪلاڪ ڪم ڪرڻ بجاءِ 16 ڪلاڪ ڪم ڪري ٿو. جيڪو هڪ وڏو ظلم آهي۔
حضوراڪرم صلي الله عليہ وآلہ وسلم جن فرمايو تہ مزدور کان وڌيڪ ڪم نہ وٺو جيڪو هو ڪري
سگهي ٿو، ۽ جيڪڏهن ٿي سگهي تہ توهان ان جي مدد ڪريو انهن تي برداشت کان وڌيڪ بار نہ
وجهو، جيڪڏهن توهان انهن تي بار وجهو ٿا تہ انهن جي مدد ڪريو.
اڄ مزدورن تي ٿوري نظر وجهو تہ ڪوئلي جي کاڻن ۾ مزدور 12
ڪلاڪ مسلسل ڪم ڪن ٿا انهن کاڻن ۾ آڪسيجن بہ ناهي، انهن کي ڪو بہ تحفظ ناهي. هر مهيني
ڪيترن ئي مزدورن جا کاڻن مان لاش ملن ٿا. ڇا مزدور جي حقن کان انڪار، رسول الله صہ
سان دشمني ناهي؟ قيامت جي ڏينهن الله سائين فرمائيندو تہ مان ٽن ماڻهن کان سخت حساب
وٺندس۔ انهن مان هڪ اهو شخص جيڪو منهنجي نالي تي واعدو ڪري ٿو ۽ پوءِ ان کي ٽوڙي ٿو۔
ٻيو اهو شخص جيڪو هڪ آزاد شخص کي وڪرو ڪري ٿو ۽ پوءِ ان جي قيمت کائي ٿو ٽيون اهو شخص
جيڪو هڪ مزدور کي نوڪري تي رکي ٿو ۽ پوءِ ڪم پورو ڪري ٿو پر ان کي ان جي اجرت نہ ٿو
ڏئي. پيغمبر اڪرم صلي الله عليہ وآلہ وسلم جن فرمايو تہ توهان مان بهتر اهو آهي جيڪو
پنهنجي هٿن جي ڪمائي سان پنهنجو ۽ پنهنجي گهر وارن جو پيٽ پالي ٿو. حضرت دائود عليہ
السلام نبي هجڻ جي باوجود هٿيار ٺاهيا. اسان جي نبي ڪريم صلي الله عليہ وآلہ وسلم پاڻ
ڪاروبار ڪيو، پٿر کنيا ۽ مسجد نبوي تعمير ڪئي يعني ”هٿن سان ڪم ڪندڙ نبين جو پيشو آهي“۔
مديني جي رياست جو نمونو ۽ مساوات اها آهي تہ حضرت بلال رضہ هڪ حبشي غلام هو، پر کيس
مؤذن بڻايو ويو. رسول الله صہ جن فرمايو: اهو شخص اسان مان ناهي جنهن جو پاڙيسري بکيو
رهي. مطلب تہ مزدور جي بک رياست جي ناڪامي آهي. خيبر جي جنگ جي ڪاميابيءَ جي موقعي
تي مزدورن کي مال غنيمت مان حصو ڏنو ويو. اڄ سي پيڪ ريڪوڊڪ جي اربين ۾ مزدور جو حصو
ڪٿي آهي؟ حڪومت جي ذميواري اجرت ڪمائيندڙ ۽ ڪرائيدار جي حقن ۽ فرضن جو تعين ڪرڻ آهي.
اهڙي طرح، اجرت ڪمائيندڙ ۽ ڪرائيدار کي اجرت لاءِ معاهدو ڪرڻ جي مڪمل آزادي هوندي،
پر اجرت ڪمائيندڙ کي حق هوندو تہ هو پنهنجي لاءِ پسند جي مزدوري چونڊي ۽ ڪرائيدار سان
ڪنهن بہ شرط تي معاهدو ڪري. ساڳئي طرح، ڪرائيدار کي حق هوندو تہ هو ڪنهن بہ مزدور کي
پنهنجي پسند جي نوڪري تي رکي ۽ ڪا بہ اجرت مقرر ڪري، پر هن آزاديءَ جي باوجود، حڪومت
اصولي طور تي ڪجهہ شيون طئي ڪندي، جن جي ٻنهي کي تعميل ڪرڻي پوندي.
(1) انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ايتري اجرت ڏني وڃي جو انهن جي ضرورتن
کي آساني سان پورو ڪري سگهجي.
(2) انهن جي ڪم جا ڪلاڪ مقرر ڪيا وڃن، پر ان دوران بہ، انهن
کان اهڙو ڪم نہ ورتو وڃي جيڪو انهن جي صلاحيت کان ٻاهر هجي ۽ جيڪو انهن جي صحت ۽ طاقت
تي تيزيءَ سان خراب اثر وجهڻ جو امڪان هجي.
(3) نوڪري جي عرصي دوران مالڪ مزدور جي بيماري جي سنڀال
۽ علاج جو ذميوار هوندو.
(4) جيڪڏهن ڪو مزدور حادثاتي طور تي ڪا غلطي ڪري ٿو يا نقصان
پهچائي ٿو، تہ ان لاءِ ڪنهن کي بہ ذميوار نہ ٿو قرار ڏئي سگهجي.
(5)جيڪڏهن مزدور ڄاڻي واڻي نقصان پهچايو آهي، تہ مالڪ کي
ان کان معاوضو وصول ڪرڻ جو حق هوندو. جيڪڏهن هو معاوضو ادا ڪرڻ جي قابل نہ آهي، تہ
اهو حڪومت جو فرض هوندو تہ مزدور جي طرفان معاوضو ادا ڪري.
(6) جيڪڏهن مزدور سست آهي يا ڪم ڪرڻ پسند نٿو ڪري، تہ مالڪ
کي حق هوندو تہ هو سندس اجرت گهٽائي ۽ جيڪڏهن کيس رکڻ سندس لاءِ نقصانڪار آهي، تہ هو
کيس برطرف بہ ڪري سگهي ٿو، پر کيس برطرف ڪرڻ کان اڳ، ان کي وضاحت ڪرڻ يا مطمئن ڪرڻ
۽ ڪم جي خواهش پيدا ڪرڻ لاءِ قدم کڻڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو ممڪن آهي تہ اهو ڪنهن
بہ عذر يا بد ارادي جي ڪري هجي.
(7) هڪ مزدور کي صرف منافع جي کوٽ يا معمولي نقصان جي ڪري
برطرف نہ ٿو ڪري سگهجي. ان لاءِ، يا تہ پاڻ مزدور کي قائل ڪرڻ يا حڪومت کي برطرف ڪرڻ
جو سبب بيان ڪندي آجر کان اجازت وٺڻ ضروري هوندي.
حڪومت جون ذميواريون
آهن تہ انهن اصولن کي مقرر ڪرڻ کان پوءِ خاموش ٿي نہ وهي، پر انهن اصولن جي
نگراني لاءِ عملو مقرر ڪري جيڪو ڏسي تہ انهن اصولن تي عمل ٿي رهيو آهي يا نہ، ان لاءِ
حڪومت هڪ ليبر مانيٽرنگ ڊپارٽمينٽ قائم ڪندي جيڪا هميشہ نگراني ڪندي تہ مزدورن سان
ڪا بہ زيادتي نہ ٿي رهي آهي يا مزدورن ۽ مالڪن جي وچ ۾ ڪو تڪرار پيدا نہ ٿي رهيو آهي.
مالڪ مزدور سان ڪا زيادتي تہ نہ ڪري رهيو آهي. هي زيادتي ٻن قسمن جي ٿي سگهي ٿي: هڪ
اجرت جي کوٽ ۽ ٻيو ڪم جي زيادتي. انهن ٻنهي صورتن ۾، کاتي جي ذميوار ماڻهن جو فرض فيصلو
ڪرڻ هوندو. جيڪڏهن مالڪ اجرت جي گهٽتائي جي حوالي سان زيادتي ڪري ٿو، تہ ان کي ان زيادتي
کي روڪڻ گهرجي. ساڳئي طرح، جيڪڏهن ڪو مزدور ڪم ۾ غفلت ڪري ٿو يا حڪومت پاران مقرر ڪيل
اجرت کان وڌيڪ اجرت جو مطالبو ڪري ٿو، تہ هو ان کي ائين ڪرڻ کان روڪيندو. جڏهن انهن
جي وچ ۾ گهڻو اختلاف ۽ تڪرار هوندو تہ معاملو سرڪاري عدالت جي حوالي ڪيو ويندو. ساڳئي
طرح، جيڪڏهن ڪا بہ ڌر حڪومت جي مقرر ڪيل ڪنهن بہ اصول جي مخالفت ڪندو، تہ حڪومت مداخلت
ڪندي ۽ ان کي انصاف سان حل ڪندي. هي قانون نہ رڳو سرڪاري کاتي ۾ ملازمت ڪندڙن تي لاڳو
ٿئي ٿو، پر خانگي ملازمن، پيشيور ملازمن، ڪاريگرن، استادن، ڊاڪٽرن ۽ ڪم ڪندڙ سمورن
ماڻهن جي حقن جي حفاظت پڻ ان جي دائري اختيار ۾ هوندي. مختصر تہ، محنت ذريعي حلال روزي
ڪمائڻ هڪ عظيم عبادت آهي، جيئن نماز عبادت آهي، روزو عبادت آهي، ساڳئي طرح رزق حلال
ڪمائڻ پڻ عبادت آهي۔ اڄ، پهرين مئي، مزدورن جو عالمي ڏينهن آهي. ان موقعي تي، نہ رڳو
پاڪستان ۾ پر سڄي دنيا ۾ مختلف تقريبون، سيمينار، ڪانفرنسون ۽ ريليون منعقد ٿي رهيون
آهن. جن ۾ شڪاگو جي مزدورن سان يڪجهتي جو اظهار ڪرڻ سان گڏ، موجودہ دور جا مزدور پنهنجن
مسئلن کي اجاگر ڪندا، ان سان گڏوگڏ مسئلن جي حل جو مطالبو پڻ ڪندا۔
ياد رکو مزدور جي مزدوريءَ ۾ دير ڪرڻ سنت نبويءَ جي خلاف
آهي. مزدور تي ظلم ڪرڻ رسول الله صہ جي خلاف جنگ آهي. مزدور قانون جي نہ پر مصطفيٰ
صہ جن جي فرمان تي عمل ڪريو ڇاڪاڻ تہ مزدور جو پگهر حلال آهي، وياج حرام آهي. ڇوتہ
جنهن بہ مزدور جو حق ادا نہ ڪيو، ان مديني جي رياست کي برباد ڪيو۔ اڄ مزدورن جي عالمي
ڏينهن تي، اسانکي عهد ڪرڻ گهرجي تہ اسان جي جدوجهد جو مرڪز ”مزدور“ هوندو جيستائين
مزدور کي سندس پگهر سڪڻ کان اڳ سندس مڪمل اجرت نہ ٿي ملي تيستائين قلم جي ۽ عمل جي
جنگ جاري رهندي. ڇاڪاڻ تہ مزدور جو پگهر هڪ مقدس امانت آهي ۽ امانت ۾ خيانت ڪرڻ منافقت
جي نشاني آهي.
